Iqtisodchi Kundaligi

Yana bir narsa - AQSh senati endi 2032 yilgacha demokratlarni qo’lida qoladi. Boz ustiga, o’shanda ham, Janubiy Karolina kabi qizil shtatlarda ham senatorlari bo’ladi.

Aytish joizki, rekord darajadagi past ishsizlik hozir AQShda. Juda yaxshi iqtisdoiy ahvolda AQSh. Inflyatsiya yagona o’lchov emasku.

Shunaqa kunlarda tvitter ajoyib joyda. Bir kun otpusk olib kuni bilan tvitterda o’tirish kerak hazillarni o’qib, yozib balki.

Ko'rfaz bo'yida joylashgan katta neft ishlab chiqaruvchi mamlakatda xarizmatik din peshvosi boshlagan tarixiy rejim almashinuvi yakunlandi. Meksika ko'rfazi.

AQShdagi saylov natijalari albatta AQSh uchun muhim. Lekin hatto tashqi siyosat ham o'zgarishi mumkin.

Hindistonda va Bangladeshda o'sish suratlari 2010 yillardagi Xitoydan tez emish. Qariyb 500 million inson kambag'allikdan chiqibdi. Dunyoda tengsizlik keskin kamaymoqda. Hindistonga borib kelish kerak. https://t.co/4RD7JC4lG2

Iqtibos: 1900-yilda ayollar haftasiga o'rtacha 70 soatini bugungi texnologiyalar nazarida o'ta oddiy ro'zg'or yumushlariga: oziq-ovqat olish, uni tayyorlash va kir yuvishga sarflashgan. To'rt farzandli ona bo'lish degani 40 000 ta taglikni kir yuvish taxtasida yuvishni talab qilardi va buning uchun yiliga 9 000 (35 ming litr) gallon suvni qo'lda tashishga to'g'ri kelardi. 1890-yildan 1940-yilgacha AQShda vodoprovod suvi bilan ta'minlangan uylar ulushi 24 foizdan 70 foizga keskin oshdi. 1920-yillarda maishiy texnikalar paydo bo'la boshladi: elektr kir yuvish mashinalari, changyutgichlar va muzlatgichlar tez orada keng ommalashib, ayollarni son-sanoqsiz uy yumushlaridan ozod qildi. Amerikada turar joylari bir inson umri davomida qaytadan qurildi: 1940-yilda odamlar yashab turgan uylarning 93 foizi 1880-yilda hali mavjud ham emas edi.

Hozir sezayotganim tesakri impulslar, qurilishni qiyin va qimmat qilib qo'yadi xolos. Balki odamlar aldanish ehtimoli kamayadi, lekin bunga qolganlar ikki karra to'lamasliklari kerak.

Nega uy-qurilishida firibgarlik kamaymayapti? Uy-qurilishida firibgarlik ko’pligining sabablaridan biri, albatta, davlat aralashuvi. Aniqrog’i, odamlarda shakllangan bir ishonch: “Eng yomon holatda ham davlat uyni qurib beradi, boshqa uy beradi, yoki pulimizni qaytaradi.” Bu ishonchni davlatning o’zi yillar davomida isbotlab kelmoqda. Boshqa sohalardagi firibgarlikni olaylik. Aldangan odam firibgar qo’lga olinsa, uning mol-mulki sotilib, zarar qisman qoplanishiga umid qilishi mumkin. Undan ortig’iga emas. Uy-qurilishida esa mushuk-sichqon o’yini davom etmoqda. Odamlar oldindan pul to’laydi, quruvchi aldab ketadi, keyin esa jabrlanganlarga davlat uy qurib beradi yoki uy beradi. Bunday holatlar ko’p bo’lgan va yana bo’ladi. Bu yaxshi niyat bilan qilinadi, lekin natijasi teskari. Iqtisodchilar buni "moral hazard" deb atashadi. Agar yo’qotish riskini davlat o’z zimmasiga olsa, xaridor quruvchini tekshirib o’tirmaydi, faqat narxga qaraydi. Kecha ochilgan firma bozordan 15 tiyin arzon sotsa, odamlar yugurib borib pulini beradi: “Shartnoma bor-ku, oxir-oqibat davlat baribir uyni beradi.” Natijada halol quruvchi o’z ishonchliligi uchun haq ololmaydi, firibgar esa raqobatda yutadi. Soliq to’lovchilarning puli amalda eng yomon o’yinchilarning ustunligini moliyalashtiradi. Davlat buni nazorat yetarli emasligi bilan izohlab, yangi talablar va eskrou kabi choralarni joriy qilmoqda. Eskrou to’g’ri qadamdir deyishiz mumkin, chunki u pulni quruvchining qo’lidan olib, bankda saqlaydi. Lekin faqat nazorat va qo’rqitish bilan bu muammo hal bo’lmaydi. “O‘g‘rining bir qochishi, tutqichining ming quvishi" deganlaridek, chetlab o’tish yo’li doim topiladi. De-fakto davlat barcha qurilish kompaniyalarining buxgalteri va pudratchisiga aylanib qolmoqda, chunki agar buni qilmasa firibgarlar uchun juda qulay muhit yaratilgan. Ya'ni qurilishdagi har bir qadam nazoratga olinadi - buning kompyanes qiymatlari o'ta baland. Shundoq ham O'zbekistonda qurilish juda kam, komplayens ko'payib undan qimmat va kam bo'ladi. Ya'ni nazorat yaxshi bo'lgan taqdirda ham bu o'ta qimmatga tushadi va qiyin jarayon. Boshqa sohalarda bunday holat kamroq uchraydi. U yerda kimdir aldansa, davlat jinoiy ish qo’zg’atadi va aybdorni jazolaydi, lekin zararni soliq to’lovchilar hisobidan qoplab bermaydi. Shuning uchun u yerda rag’batlar to’g’ri ishlaydi. Biror narsaga buyurtma bersangiz va u yetkazib berilmasa, katta ehtimol bilan firibgarlarga duch kelgansiz va pulingizni hech kim qaytarib bermaydi. Buni oldindan bilganingiz uchun pul to’lashdan oldin sotuvchini tekshirasiz, o’ylab ko’rasiz, so’rab-surishtirasiz. Hayotdagi eng qimmat xaridda, ya’ni uy sotib olishda esa bu mantiq ishlamay qolmoqda. Paradoks shundaki, odamlar Instagram-do’kondan Amerikadan vitamin buyurtma qilayotganda sotuvchining obro’si haqida, yillab yiqqan butun jamg’armasini uyga to’layotgandagidan ko’ra ko’proq qayg’uradi. Nega? Chunki uyga to'lasa - kafolatni go'yoki davlat beradi. Mening fikrimcha, asosiy yechimlar quyidagicha: Birinchidan, davlat aniq kommunikatsiya qilishi kerak. Kimdir shartnoma bo’yicha majburiyatini bajarmasa, qonun bo’yicha javob beradi va zarar uning ya'ni o'sha shartnomani bajarmagan tomonning mol-mulki hisobidan qoplanadi. Boshqa normal tranzaksiya kabi. Shovqin ko’tarish bilan budjetdan pul undirib bo’lmaydi. Odamlar firibgar hamma pulni yeb ketmagan bo’lsa, uning bir qismiga umid qila olishini bilishi kerak, undan ortig’iga emas. Ikkinchidan, bu gap ishonchli bo’lishi uchun qonunda mustahkamlanishi kerak. Har safar “bu safar to’lamaymiz” deyilib, keyin baribir to’lansa, hech kim ishonmaydi. Kompensatsiya manbai oldindan aniq belgilanishi lozim: quruvchining mulki yoki quruvchilarning o’zi badal to’laydigan kafolat fondi (bu ham shubhali narsa). Davlat budjeti emas. Davlat yaxshi niyat bilan qiyshiq rag’bat yaratmasligi kerak. Odamlarni himoya qilishning eng yaxshi yo’li ularning o’rniga riskni ko’tarish emas, balki o’z tanlovi uchun javobgarlikni his qilishiga imkon berishdir. Shunda tekshirishadi.

Yana 27mln odamni ma’lumotlarini qölga kiritdik, bu safar Adliyadan deyişyapti hackerlar, misol qilib vazirimizning maʼlumotlari, pinfli va telefon raqamini keltirişibdi. Oldingisi 15million deb yozilgandi, bunisi 27M, deyarli hamma pasport olganlar desak bölar balki. Bu rostmi yolğon mi bilmayman, lekin bitta narsa aniq, kiberxavfsizlik-da misli körilmagan katta hujumlarni amalga oşiriş imkoni bölyapti, bu degani yangi va oldin kuzatilmagan darajafa köp xavflar uçun tizimlarimiz bardoşli va mukammal bölişi kerak. @nuruddinblogs