Oʻzbekiston C5+1 sammitiga tayyorgarlik koʻrmoqda. Kecha Marko Rubio boshliq AQSh delegatsiyasi Samarqandga yetib keldi va bugundan ikki tomonlama muloqotlar boshlangan.
Shaxsan men ikki tomonlama va mintaqaviy aloqalardagi bu faollashuvni aniq hisob-kitobga asoslangan yurish deb bilaman.
Birinchidan, Amerika biznesi hamda texnologiyalarining Oʻzbekistonga kirib kelishi va bundan iqtisodiyotimiz manfaat koʻrishi inkor etib boʻlmaydigan haqiqat. Lekin bu yerda illuziyalarga berilmaslik kerak bo’lgan jihatlar ham bor. Masalan, geografik va logistik cheklovlar sabab AQSh Markaziy Osiyoda Rossiya yoki Xitoy bilan iqtisod va savdo boʻyicha tengma-teng raqobatlasha olmaydi. Rossiya va Xitoyning O‘zbekistondagi hozirgi savdosidagi raqamlar shunchalik kattaki, boshqalar unga hali beri yetib ololmaydi. Shunday ekan, Vashington bilan aloqalarni rivojlantirish qolganlarga qarshi chiqish emas, aynan iqtisodiy qaramlikni bitta yoki ikkita markazga bogʻlab qoʻymaslik, yaʼni oʻylangan loyihaning bir qismi. Qisqa aytganda, Toshkent oʻz taqdirini boshqa poytaxtlar belgilashini kutib oʻtirmoqchi emas, u bu aloqalarni hamma bilan imkon qadar teng va muvozanatli qilishga harakat qilyapti.
Ikkinchidan, iqtisodiy aloqalar mazmunida har doim xavfsizlik masalalari ham turadi. Rossiyaning Ukrainadan keyingi tajovuz yoʻnalishi Markaziy Osiyoga qaratilishi mumkinligi haqida siyosatshunoslar doim aytib keladi. Demak, biz uchun toʻgʻridan-toʻgʻri harbiy xavf bir tomondan kutilsa, Xitoy tomondan keladigan asosiy xatar bu infratuzilma va investitsiyalar bilan kirib keladigan iqtisodiy qaramlikdir. Shunday ekan, mintaqa davlatlari uchun muvozanatni ushlab turuvchi boshqa vektorlarni izlash kuchli zarurat bo’lib qolaveradi. Xuddi Turkiy Davlatlar Tashkiloti bilan aloqalardagi kabi, C5+1 formatida AQSh bilan hamkorlik kuchayishi rasman "hech kimga qarshi qaratilmagan, sof iqtisodiy xarakterda" deb aytilsa-da, parda ortida bu ikki tomonlama xatarlar baribir hisobga olinadi.
Uchinchidan, bu aloqalar rivojini bugun AQSH hokimiyati tepasida kim turgani bilan ham bogʻlash kerak. Tramp boshchiligidagi hozirgi AQSh rahbariyati bir tomonlama manfaatlarga urgʻu beradigan va faqat "America First" prinsipi bilan ishlaydigan oʻyinchilar. Venesueladagi “Prezident o’g’rilash”operatsiyasi orqali mamlakat nefti ustidan nazorat oʻrnatilgani, Grenlandiyaga boʻlgan daʼvolar, butun dunyo bilan davom etayotgan boj urushlari, Eronga nisbatan qilingan va hamon ochiq qolayotgan bosqin hamda Gʻazo yoki Ukraina boʻyicha soatiga o’zgarayotgan pozitsiyalar koʻrsatyaptiki, Vashington uchun hozir faqat oʻz manfaatlari birinchi, qolgani ikkilamchi yoki umuman ahamiyatsiz. Demak, Markaziy Osiyo bilan aloqalarda ham ular birinchi navbatda mintaqaning boy resurslari, xususan, muhim metallar va logistika zanjirlariga ega chiqishni maqsad qilgani sir emas. Shu maʼnoda, ertaga AQShda hokimiyat tepasiga demokratlar kelsa yoki maʼmuriyat oʻzgarsa, Xitoy va Rossiyani tiyib turish kabi umumiy strategiya saqlansa-da, Amerikaning bu uslubi qayta koʻrib chiqilishi mumkin.
Va yana bir bir muhim jihat: Amerika biznesi faqat vaʼdalar, shaxsiy kafolat yoki shaxslar oʻrtasidagi munosabatlarga suyanib ish qilmaydi. U ishlaydigan huquqiy kafolat, korrupsiyasiz muhit, mulk daxlsizligi va mustaqil sud bor joylarga kiradi. Yaʼni, tashqi kuchlar oʻrtasida balans ushlash uchun avvalo oʻz ichki institutlarimiz va islohotlarimiz mustahkam boʻlishi kerak. Bularsiz uzoqqa borib boʻlmaydi.
P.S. Ijtimoiy tarmoqlarda ba’zilar AQSh bilan aloqalar faollashuvidan qoʻrqib, goʻyo Amerika biznesi kirishi bilan uning iqtisodiy qaramligiga tushib qolamiz degan xavotirlarni bildiryapti.
Ha, qaramlik va xatarlar hech qachon bir tomonlama boʻlmaydi. Siyosiy va iqtisodiy bogʻliqlik xavfini inkor etib boʻlmaydi. Ammo xatarlarni ham aniq ajrata olish kerak: masalan, hozir mustaqilligimizga toʻgʻridan-toʻgʻri harbiy va jismoniy xavf kutilsa, bu faqat bir tomon, ya'ni Rossiyadan boʻlishi mumkin.