از هرمنوتیک تا زنانه‌خوانی؛
وقتی خواندن، نگاهم را به پرسش کشید
گاهی در پایان یک مسیر، به نقطهٔ آغاز برمی‌گردیم و تازه می‌فهمیم که در تمام این مدت، پرسشی دیگر را دنبال می‌کرده‌ایم. برای من، دورهٔ زنانه‌خوانی چنین مسیری بود؛ مسیری که مرا به یکی از پرسش‌های بنیادین هرمنوتیک رساند: ما چگونه می‌فهمیم و چه چیزی در شیوهٔ فهمیدن ما دخالت دارد؟
هرمنوتیک، به‌ویژه در اندیشهٔ هایدگر و گادامر، به ما یادآوری می‌کند که خواننده ناظری بی‌طرف و بیرون از تاریخ نیست؛ ما با زبان، تجربه‌ها و پیش‌فرض‌هایی به سراغ متن می‌رویم که پیش از مواجهه با آن شکل گرفته‌اند. فهمیدن تنها کشف معنایی ازپیش‌موجود نیست؛ مواجهه‌ای است که می‌تواند افق فهم ما را نیز تغییر دهد.
در طول دوره، از پرسش دربارهٔ شخصیت‌های زن و چگونگی بازنمایی آنها، به پرسش‌هایی بنیادی‌تر رسیدم: چه کسی روایت می‌کند؟ صدای چه کسی شنیده می‌شود و تجربهٔ چه کسانی به حاشیه می‌رود؟ آیا آنچه دربارهٔ زن می‌خوانیم، بازتاب تجربهٔ اوست یا حاصل نگاهی است که از پیش برایش جایگاهی تعیین کرده است؟
خواندن «خندهٔ مدوسا» از هلن سیکسو این پرسش‌ها را برایم جدی‌تر کرد. سیکسو زنان را به نوشتن از تجربهٔ خود فرامی‌خواند؛ اما پرسشی دشوار برایم پیش آورد: اگر زبان و فرهنگ ما در بستری مردسالارانه شکل گرفته‌اند، آیا زنی که با همین زبان می‌نویسد، می‌تواند صدایی مستقل پیدا کند؟ آیا صدای ما، حتی هنگامی که قصد رهایی داریم، از صداهایی که پیش‌تر در ما رسوب کرده‌اند تأثیر نمی‌پذیرد؟ ترسیدم. ناامیدی خودی نشان داد. تا اینکه؛
اندیشهٔ لوس ایریگاری این پرسش را عمیق‌تر و روشن‌تر ساخت. در سنت فلسفی غرب، مرد اغلب جایگاه سوژه و معیار انسان را اشغال کرده و زن در مقام «دیگری»، در نسبت با مرد تعریف شده است. بنابراین، مسئله فقط این نیست که چه کسی سخن می‌گوید؛ باید پرسید زبان و مفاهیمی که با آنها سخن می‌گوییم، چگونه تفاوت جنسی را معنا می‌کنند و چه امکان‌هایی را محدود می‌سازند.
اگر ابزار فهم ما درون تاریخی از نابرابری شکل گرفته باشد، چگونه می‌توانیم با همان ابزار، تجربه‌ای را بفهمیم که به حاشیه رانده شده است؟ شاید مسئله فقط یافتن صدای زن در زبان موجود نباشد؛ شاید لازم باشد شیوهٔ سخن گفتن و اندیشیدن دربارهٔ زن را نیز تغییر دهیم. درعین‌حال، نمی‌خواستم با ساختن تعریفی تازه و ثابت از زن، تجربه‌های متنوع زنان را به نام رهایی محدود کنم.
این مواجهه‌ها مرا به بازاندیشی در جایگاه خودم به‌عنوان خواننده واداشتند. از خودم پرسیدم: آیا زنانه‌خوانی فقط آشکار کردن محدودیت‌های نگاه مردسالارانه است، یا باید محدودیت‌های نگاه خود ما را نیز آشکار کند؟ آیا دیده‌شدن الزاماً به معنای ابژه‌شدن است؟ و آیا می‌توان دیگری را فهمید، بی‌آنکه او را به تصورات خودمان از زن بودن تقلیل دهیم؟
در این مسیر، اندیشهٔ ژاک رانسیر نیز برایم معنا پیدا کرد: چه کسی در نظم موجود امکان سخن گفتن دارد؟ صدای چه کسی به رسمیت شناخته می‌شود و چه کسی فقط موضوع روایت دیگران است؟ برای مثال، در خواندن مرگان در جای خالی سلوچ، نمی‌توان تجربه و تصمیم‌های او را فقط با تفسیر روایت فهمید؛ باید مناسبات اقتصادی، ساختار خانواده و محدودیت‌های جنسیتی را نیز در نظر گرفت.
اکنون که دوره به پایان رسیده، مسیر طی‌شده را در سه پرسش به هم پیوسته می‌بینم: زن چگونه روایت می‌شود؟ چه مناسباتی این روایت را شکل می‌دهند؟ و من، به‌عنوان خواننده، با چه پیش‌فرض‌هایی به سراغ او می‌روم؟
دستاورد این دوره برایم رسیدن به تعریفی قطعی از زن یا خوانشی نهایی از متن نبود. آنچه تغییر کرد، جایگاه خودم در فرایند خواندن بود. دیگر فقط نمی‌خواستم بدانم دیگری چگونه روایت شده است؛ می‌خواستم بفهمم خودم چگونه آموخته‌ام او را ببینم، کدام صداها در من سخن می‌گویند و چه چیزهایی هنوز از میدان دیدم بیرون مانده‌اند.
مهم‌ترین دستاورد این دوره برایم ؛ تبدیل خواندن دیگری, به فرصتی برای بازاندیشی در شیوهٔ فهمیدن خودم بود.